Ostaje otvoreno pitanje patrijarhu Porfiriju da li su Srbi ikada živeli u Makedoniji, ostavljali tragove, gradili crkve i manastire i prolivali svoju krv i ostavljali kosti u njoj
Nedavno je Njegova svetost patrijarh srpski Porfirije bio u zvaničnoj poseti Moskvi. Prilikom razgovora sa patrijarhom ruskim Kirilom i predsednikom Vladimirom Putinom osvrnuo se na trenutne političke (ne)prilike u Srbiji, što je veoma burno dočekano u našoj javnosti. Međutim, u okviru iste posete, Njegova svetost dao je intervju ruskom pravoslavnom portalu Bogoslov.ru, u kome je govorio o brojnim izazovima pred kojima se nalazi naša Crkva u današnje vreme. Pored važnih jevanđeljskih poruka, ipak je najviše kontroverzi izazvala ocena patrijarha Porfirija o prevazilaženju makedonskog crkvenog raskola. On je naime podvukao kako istorijski, u kanonskom pogledu, eparhije na teritorije današnje Severne Makedonije nikada nisu pripadale Srpskoj pravoslavnoj crkvi, osim u periodu od 1920. do 1965/6/7. godine. Ovime je poglavar SPC podcrtao da je u kanonskom smislu ova teritorija bila pod srpskom crkvenom jurisdikcijom od ujedinjenja SPC 1920. sve do raskola u koji je nekanonski ušla tzv. Makedonska pravoslavna crkva 1967. godine. U nastavku razgovora, patrijarh je napravio razliku između političke i crkvene istorije, ističući da je teritorija ove zemlje povremeno ulazila u sastav srpske srednjovekovne države, ali ne i Srpske crkve u kanonskom pogledu. Kakve su posledice ovakve izjave poglavara Srpske crkve i naslednika Svetog Save?
Kao prvo, navedenom izjavom, patrijarh je potvrdio više nacionalnih i crkvenih narativa, koji se brižljivo gaje u našem neposrednom okruženju. Zvanična severnomakedonska nacionalna i crkvena istorija, ako izuzmemo antikvizaciju i pozivanje na Aleksandra Velikog, smatra Samuilovo carstvo makedonskom državom, a Ohridsku arhiepiskopiju makedonskom pomesnom crkvom. Čak idu dotle da cara Dušana smatraju makedonskim carem, a Mrnjavčeviće i Dejanoviće makedonskim vlasteoskim porodicama. Otud je Krale Marko jedan od najvećih makedonskih junaka svih vremena. Sledstveno tome, sve nemanjićke zadužbine ili npr. Markov manastir smatraju makedonskim. Autokefaliju Srpske crkve koju je izdejstvovao Sveti Sava 1219. izdvajajući Žičku od Ohridske arhiepiskopije, oni smatraju nekanonskom, pozivajući se na argumentaciju tadašnjeg ohridskog poglavara Dimitrija Homatijana i njegove tirade protiv srpske crkvene samostalnosti. Ovu „nepravdu” su po njima, ispravili Turci Osmanlije kada su ukinule Pećku patrijaršiju nakon pada srpskih zemalja u XV veku. Period koji patrijarh navodi kao jedini kada je ovaj prostor bio pod srpskom crkvenom jurisdikcijom (1920-1967), tamošnja istoriografija smatra periodom velikosrpske okupacije (do 1941), a sam čin raskola iz 1967. smatraju obnovom drevne „makedonske” Ohridske arhiepiskopije, što su i pokazali svojim ponašanjem prilikom crkvenog izmirenja i dobijanja Tomosa o autokefaliji, uvek podvlačeći srpsku krivicu za raskol, te omalovažavajući Tomos, nazivajući ga preporukom.
Kada je reč o Bugarima, oni tvrde gotovo sve isto kao i istoriografi Severne Makedonije, samo njihov narativ tek naizgled u manjoj meri liči na serijal o famoznim hrvatskim kraljevima koji se proteklih godina emitovao na kanalu History. Za njih je naime, Severna Makedonija oduvek bila i u političkom, i u kanonskom smislu bugarska. Član 1 st. 3 Ustava BPC navodi da je autokefalna Bugarska pravoslavna crkva – Bugarska patrijaršija pravni naslednik Pliskovske arhiepiskopije, Preslavske patrijaršije, Ohridske arhiepiskopije, Trnovske patrijaršije i Bugarske egzarhije. Iako je prva bila autonomna, četvrta delimično, a poslednja potpuno nekanonska, Ohridsku arhiepiskopiju osnovao romejski car Vasilije II Bugaroubica, a za kanonsko priznanje i autokefalnost Trnovske stolice se tek 1235. godine izborio lično Sveti Sava, sve su ovo „logično”, pomesne crkve Bugara.
U „naučnom” svojatanju kanonskog prostora Severne Makedonije nimalo ne zaostaju ni Grci. Za njih je Ohridska arhiepiskopija uvek bila samoupravna i autonomna, a ne i autokefalna crkva, imajući u vidu da su poglavara ove Crkve postavljali romejski carevi, a kasnije i osmanski sultani (kome su se dotični verno pokoravali do 19. veka). Kako je na čelu Ohridske crkve sedeo najveći broj Grka, celokupno nasleđe ove zemlje je „vizantijsko”, a to znači grčko, jer to su navodno nekakvi sinonimi. Kako je upravo Carigrad davao tomose o autokefalnosti, odnosno samoupravi određenih balkanskih crkvenih oblasti, te ih i ukidao, pardon plaćao sultanu da to uradi, i kako je čitav pravoslavni Balkan bivao pod carigradskom jurisdikcijom, onda je celokupno njegovo nasleđe grčko. Veliki centri, poput Vatikana, Londona, Beča, Berlina, Moskve i drugih, uglavnom su (zlo)upotrebljavale gore navedene argumente, kako prostor današnje Severne Makedonije ni u političkom, ni u crkvenom pogledu ne bi bio srpski.
Kada pročitamo sve navedene argumente svih navedenih strana, nepravedno je citirati Njegoša i optuživati naše nekadašnje okupatore da niko krupno ka’ Turčin ne laže. Izvinite Turci, ali konkurencija je ipak velika. Nažalost, patrijarh srpski i zvanično je potvrdio ono u čemu se slažu i Makedonci i Bugari i Grci i sve velike sile, a to je teza da Severna Makedonija, izuzev kratkih „osvajanja” njene teritorije od strane pojedinih srpskih vladara, nikada suštinski i duhovno nije bila srpska.
Da li je tako? Ne samo što je ova izjava netačna, nego je i štetna. Severni delovi današnje Severne Makedonije dolazili su povremeno pod srpsku vlast i u vreme Nemanje, ali i kasnije, da bi definitivno postali deo srednjovekovne srpske države 1282. godine. Nakon toga, Kralj Milutin premešta prestonicu u Skoplje. Skopska eparhija najkasnije tada već postaje deo srpske Pećke arhiepiskopije, da bi prilikom uzdizanja Srpske crkve u rang patrijaršije, Skopska episkopija bila podignuta u rang mitropolije. Ona će ostati deo Pećke patrijaršije sve do njenog ukidanja 1766. godine, osim u periodu kada je celokupna Pećka patrijaršija došla pod vlast Ohrida u prvih nekoliko decenija osmanske okupacije. Od definitivne obnove Pećke patrijaršije, Skopska eparhija je pod njenom jurisdikcijom (1557-1766). Čak i za vreme carigradske kanonske uprave nad ovim krajevima, veoma često su vladike bili Srbi. Primera za to ima dosta, ali najsvežiji su episkopi Firmilijan Dražić, Sevastijan Debeljković i Vićentije Krdžić, koji su vodili ovu eparhiju početkom HH veka. Zapadni deo zemlje bio je 11-14. veka pod neposrednom jurisdikcijom Prizrenske eparhije, da bi u vreme Srpskog carstva bila osnovana Pološka ili (H)Tetovska eparhija pod okriljem Pećke patrijaršije. Ona će biti samostalna do kraja XVII veka kada će biti pripojena Skopskoj eparhiji Srpske crkve. Nešto jugozapadnije, postojala je i Debarska eparhija, koja je u sastav Srpske crkve ušla najkasnije u Milutinovo vreme. U istočnom delu Severne Makedonije, u predelima oko Štipa, Radovišta, Vinice itd, postojala je još jedna eparhija Srpske crkve, koja je poznata pod više imena, kao Morozviždska, Ovčepoljska, Lesnovska, Zletovska, Maleševska. Teško je utvrditi da li se radilo o jednoj ili više eparhija na ovom prostoru, ali se o jurisdikciji od vremena Svetog Kralja Milutina, pa do pada pod Turke može govoriti isključivo kao delu Srpske pomesne crkve. O svemu ovome pisali su naši najugledniji crkveni istoričari, poput Radoslava Grujića ili Đoka Slijepčevića.
Posebnu raspravu zahteva tema pripadnosti Ohridske arhiepiskopije. Ona je nesumnjivo, tokom većeg dela svoga postojanja (1019-1767) bila vođena od strane Romeja, kasnije Grka. Međutim, bilo je perioda kada su Srbi imali pretežan uticaj na razvoj ove crkvene oblasti. I mitropolit Kruševsko-demirhisarski Jovan (Vraniškovski), doskorašnji kanonski arhiepiskop ohridski, u svojoj kratkoj istoriji Ohridske arhiepiskopije piše da je car Dušan postavio ohridskog arhiepiskopa za člana Sinoda Srpske crkve. Zašto? Nije teško pretpostaviti. I tokom turskog perioda, ima mnogo tragova koji govore o pripadnosti ove oblasti. Tokom XVI veka ohridski arhiepiskopi prevode crkvene knjige sa grčkog na srpski jezik. Ugledni trgovci, poput Dimitrija i Nikole Pepića, Mihajla, Andrija i Nikole Bojčića i drugih tokom ovog veka predstavljaju glavne donatore Ohridske arhiepiskopije. Bitoljski mitropolit Jeremija kada stiže u Rusiju 1603. godine kaže da dolazi iz srpske zemlje. O brojnim zadužbinama srpskih vladara i velikaša na prostoru Ohrida, Bitolja, Prilepa i južnih krajeva ove zemlje, moglo bi se naširoko i nadugačko govoriti. Crkva Svetog Nikole Bolničkog (Dušan i Uroš) ili Crkva Bogorodice Perivlepte (Andrija Gropa i Ostoja Rajaković), manastir Treskavec kod Prilepa (kralj Milutin), sa sačuvanom pločom srpskog enohijara Dabiživa Čihorića samo su neki od mnogobrojnih srpskih tragova iz srednjeg veka. Tih tragova bilo je i kasnije. Najnesrećniji primer je Crkva Svetog Ilije u Starom Dojranu, koju je podigao Đorđe Novaković Džongar 1848, a gde se redovno bez protivljenja MPC održavaju rejv žurke.
Nakon svega navedenog, što predstavlja tek delić srpske crkvene istorije na ovom prostoru, teško je prihvatiti zvaničan stav srpskog patrijarha Porfirija izrečen na ruskom portalu pre nekoliko dana. Ova izjava potire i sam čin davanja Tomosa o autokefaliji iz 2022, imajući u vidu da Njegova svetost smatra da MPC nakon raskola 1967. godine više nije deo naše kanonske teritorije. Pa ako nije, kako je SA Sabor SPC na čelu sa njim mogao da prizna autokefaliju iste, ako već ona nije bila deo srpske kanonske jurisdikcije. To onda nije ni bilo moguće. Ova izjava takođe potire i stav mitropolita bačkog Irineja iznetom u intervjuu listu Pečat povodom priznanja MPC, gde je objašnjavao nama kritičarima, kako SPC nije predala ili prodala nemanjićke svetinje novoformiranoj pomesnoj crkvi, već ih je samo ustupila na korišćenje. Kako je mogla da ih ustupi, ako ih nikada nije posedovala, i odakle uopšte srpske svetinje uz srednjeg veka u Makedoniji, kada ona po rečima patrijarha, pre 1920. godine nikada nije bila deo Srpske crkve. Ili neko ovde ne smatra Nemanjiće srpskim vladarima ili su izgleda Nemanjići i drugi srpski ktitori više crkava i manastira izgradili pod okriljem tuđe, nego pod okriljem svoje pomesne crkve. Ko im je to dozvolio? Kada? Na osnovu čega? Ili su Nemanjići jednostavno imali dualni identitet, kao pojedini današnji Crnogorci. Možda su se pomalo smatrali Srbima, pa dizali manastire pod okriljem Pećke crkve, a malo Makedoncima/Bugarima/Grcima/apstraktnim Slovenima (niz nastavite sami), pa su podizali zadužbine po Severnoj Makedoniji?
Kako god, ostaje otvoreno pitanje patrijarhu Porfiriju, da li su Srbi ikada živeli u Makedoniji, ostavljali tragove, gradili crkve i manastire i prolivali svoju krv i ostavljali kosti u njoj? Čini se da Njegova svetost misli da nisu. Čega je ovakva izjava plod, ja to ne bih znao. Ali, ako je Tomosom o autokefaliji MPC na teritoriji ove zemlje poništena srpska crkvena jurisdikcija, ovom izjavom patrijarh je pokušao da poništi i celokupnu srpsku crkvenu istoriju Makedonije. Time je postavljen temelj, ne samo za kanonsko razbijanje SPC, već i za potpuno brisanje srpskog istorijskog prisustva na Balkanu.
Pored toga, patrijarh je istakao u navedenom intervjuu kako je Crkva obavezna da donosi odluke radi spasenja ljudi, te je u tom kontekstu i doneta odluka o priznanju MPC. Da li je odluka o ukidanju Pećke patrijaršije iz 1766. i njenog pripajanja Carigradskoj patrijaršiji bila doneta onda iz istog razloga? Ako smo svi deo Jedne i nedeljive Crkve Hristove, zašto se Makedoncima izašlo u susret njihovim očigledno etnofiletističkim interesima? Ili da preformulišem: Šta će nama autokefalna Srpska pravoslavna crkva, kada više nema Judejaca i Jelina, Srba i Makedonaca itd.? Ako je postojanje pomesne crkve čisto administrativna stvar, SPC onda treba da bude Pravoslavna crkva Srbije u njenim avnojevskim granicama, zar ne?
Na kraju, kada budu pristizale kritike i prigovori na ovaj tekst, želeo bih da podvučem da njega nije napisao autor, već njegovi poniženi i precrtani preci, čukundeda Milan Ilić, srpski vojnik koji počiva u selu Bač kod Bitolja i njegov brat vojvoda Petko Ilić Nagorički, koji počiva u Starom Nagoričanu kod Kumanova, a koji su svoje živote dali za povratak Južne Srbije u sastav srpske države i Srpske pravoslavne crkve.
U nedelju raslabljenog, 11. maja 2025.
Dušan Ilić,
Institut za evropske studije
