U najzapadnijem pravoslavnom hramu sagrađenom u ruskom stilu i u čast Svetog Nikolaja Drugog Romanova
Posle prve liturgije hram je uključen u redovan liturgijski život, a uporedo sa tim radiće se unutrašnje uređenje hrama: živopisanje (oslikavanje zidova i svoda), postavljanje ikonostasa i uređenje oltara, ugradnja kamenih podova, polijeleja (velikih lustera), ornamentike i slično
Prošlo je nekoliko godina od prvih tekstova kojima smo čitaoce „Pečata“ obaveštavali o izgradnji srpsko-ruskog hrama u Banjaluci, koji se gradi u čast Svetog Nikolaja Drugog Romanova, kao znak zahvalnosti za sve što je učinio za srpski narod pre i tokom Prvog svetskog rata. Prvim tekstom („Rusiji s ljubavlju“ – br. 473 od 2. 6. 2017) obznanili smo zvaničnu odluku da će se u Banjaluci (na trgu u naselju Aleja centar na Banjalučkom polju) graditi srpsko-ruski pravoslavni hram u znak blagodarnosti bratskom ruskom narodu i sećanja na Svetog ruskog cara Nikolaja II Romanova.
Posle osvećenja temelja hrama pristupilo se pripremama za nastavak gradnje, koja je podrazumevala poslove vezane za dovršenje spoljnih radova na hramu (uključujući postavljanje zvona, kupola i krstova). To je zahtevalo završetak izrade kompletnog izvođačkog projekta. Naime, projekat koji je urađen u Moskvi prihvaćen je kao idejni, a na bazi koga su naši stručnjaci, uz neophodne minimalne korekcije, uradili glavni i izvođački projekat. One su se odnosile, pre svega, na činjenicu da se hram gradi na izuzetno trusnom području, te je trebalo da se ispoštuju svi propisi gradnje u takvim uslovima. Osim toga prihvaćene su sugestije Njegovog visokopreosveštenstva arhiepiskopa i mitropolita banjalučkog gospodina Jefrema da hram, koji će se graditi u tipičnom ruskom stilu, ima i elemente srpske arhitekture.
I ova faza izgradnje hrama je završena i prva liturgija u zakrovljenom hramu održana je u nedelju 21. 9. 2025. – na dan Rođenja Presvete Bogorodice (Mala Gospojina). Liturgiju je, uz prisustvo velikog broja vernika, služio Njegovo visokopreosveštenstvo arhiepiskop i mitropolit banjalučki gospodin Jefrem uz sasluženje Njegovog preosveštenstva episkopa marčanskog gospodina Save i sveštenstva banjalučke eparhije. Mada ovaj hram spada u veće, on nije mogao pod svoj krov da primi sve one koji su došli na prvu liturgiju.
Banjalučki srpsko-ruski hram Preobraženja Gospodnjeg je pravougaone osnove, dimenzija 24,56 x 19,58 metara. U skladu sa hrišćanskom pravoslavnom sakralnom arhitekturom, unutrašnji prostor hrama podeljen je na dva dela: oltar, koji je namenjen sveštenstvu, i naos (brod ili lađa) u kome se nalaze vernici tokom bogosluženja ili molitve. Reč je o troprestonom, trobrodnom hramu, što znači da u njemu postoje tri oltara (sa svetim prestolima – časnim trpezama) i tri broda (lađe) u naosu. Centralni oltar posvećen je Preobraženju Gospodnjem, a bočni: jedan Svetom Simeonu Mirotočivom i Svetom Savi, a drugi Svetom Nikolaju Drugom Romanovu i njegovoj porodici, što simbolizuje viševekovnu bliskost dva bratska naroda i dve sestrinske crkve. Iznad glavnog ulaza u hram na visini od pet metara urađen je galerijski prostor za hor, površine preko 100 m². Ulaz u hram, preko natkrivenih ulaznih stepeništa, predviđen je sa tri strane (tri portala: zapadne, severne i južne strane), u vezni deo sa zapadne strane (dva ulaza), te zvonik jedan ulaz sa zapadne strane.
Svojim specifičnim spoljnim izgledom pravoslavni hramovi, pored osnovne namene, predstavljaju i arhitektonski ukras mesta na kojima su izgrađeni. Kupole i zvonik sa krstovima su najprepoznatljiviji elementi hrama po kojima se oni izdvajaju od drugih građevina. Pored toga oni odražavaju bogatu istoriju i kulturu, te doprinose estetskom izgledu i simboličkom značenju u skladu sa pravoslavnom tradicijom. Na banjalučkom srpsko-ruskom hramu kupole sa krstovima i zvonik urađeni su u tipično ruskom stilu.
KUPOLE Banjalučki srpsko-ruski hram ima pet kupola karakterističnog oblika – ruskih lukavica. Kupole u obliku lukavice podsećaju na plamen sveće i simbolizuju molitvu i težnju ka nebu. Kupole ukrašene krstovima doprinose stvaranju svetog prostora i imaju dubok simbolički značaj. Sama kupola predstavlja nebeski svod i simbolizuje večnost i Božje prisustvo. Kupole na banjalučkom srpsko-ruskom hramu su zlatne, a pet kupola simbolizuju Isusa Hrista (centralna kupola), a ostale (manje kupole) četiri jevanđelista (Mateja, Marka, Luku i Jovana).
Simbolički smisao ima broj kupola, koji je uglavnom neparan. Pored hramova sa pet kupola često imamo hramove sa jednom (simbolizuje jedinstvo Boga), tri (simbolizuje Svetu Trojicu – Oca, Sina i Svetog Duha) i sedam (simbolizuje sedam svetih tajni – krštenje, miropomazanje, pričešće, pokajanje, sveštenstvo, brak i jeleosvećenje ili sedam dana stvaranja), pa sve do 33 (simbolizuje broj godina ovozemaljskog života Isusa Hrista) i više. Retki su hramovi sa parnim brojem kupola – dve (koji simbolišu božansku i ljudsku prirodu Isusa Hrista) ili šest (simbolizuju Isusa Hrista, Jovana Krstitelja i četiri jevanđelista).
Samo pokrivanje kupola rađeno je po projektu i uz pomoć ruskih stručnjaka u Banjaluci.
Izgradnjom ovog hrama Banjaluka postaje grad sa zlatnim kupolama sa prepoznatljivim, blistavim i luksuznim izgledom. Zlatna boja ima simboliku nebeske slave, večnost, carstvenosti i hramovi sa zlatnim kupolama posvećeni su Hristu i velikim praznicima. Plava boja simboliše čistotu i neporočnost, pa se kupole sa ovom bojom (često i zlatnim zvezdama) nalaze na hramovima posvećeni Bogorodici. Srebrna (siva) boja simboliše svetost i hramovi sa ovim kupolama posvećeni su Presvetoj Trojici ili svetiteljima, dok višebojne kupole (kao na Hramu Vasilija Blaženog u Moskvi) simbolišu nebesku radost, veličanstvenost i lepotu Carstva Božjeg.
KRSTOVI`Na banjalučkom srpsko-ruskom hramu postavljeni su karakteristični ruski pravoslavni osmokraki krstovi. Ovaj krst sastoji se od vertikalne linije sa dve horizontalne prečke na vrhu (gornja kraća od donje) i jednom kosom prečkom na dnu. Sve prečke su vertikalnom linijom podeljene na dva dela, tako da na krstu imamo osam krakova. Osmokraki krst potiče iz Vizantije (mogu se videti na vizantijskim freskama i mozaicima iz VI veka) i tokom vladavine cara Ivana IV postali su dominanti u ruskoj crkvenoj arhitekturi, naglašavajući povezanost sa vizantijskim nasleđem.
Krst, osim estetske funkcije, ima prevashodno simboličku ulogu. Predstavljajući Hristovo raspeće i vaskrsenje, krst simbolizuje Hristovu pobedu nad smrću i opredeljenje za Carstvo nebesko. Krst i Vaskrsenje su neraskidivo povezani: prvi predviđa drugo, a drugi sledi za prvim. Nema i ne može biti Vaskrsenja bez krsta. Krst je simbol spasenja, puta kojim se ide ka Gospodu i štit koji nas zaklanja od iskušenja.
Vertikalna linija na krstu simbolizuje osu koja povezuje nebo i zemlju – božansko i ljudsko. Središte krsta, gde se preklapa ova linija sa dužom horizontalnom prečkom, simbolizuje tačku povezivanja Boga i čoveka i predstavlja izmirenje i sabiranje, odražavajući središte vere iz koje sve zrači.
Gornja prečka na pravoslavnom krstu ima natpis koji je bio postavljen iznad glave Isusa Hrista – „Isus Nazarećanin, car judejski“. Ovaj natpis Pontija Pilata, od ironičnog i ponižavajućeg kako je on zamislio, postaće simbol hrišćanske vere, naglašavajući ulogu Isusa Hrista kao Mesije i duhovnog vladara.
Manja, donja prečka je kosa i simbolizuje vagu pravde – koja meri ljudske vrline i mane. Na ruskim pravoslavnim krstovima na dnu se, po pravilu, pojavljuje „polumesec“, koji je danas uglavnom povezan sa islamom kao jedan od glavnih simbola ove religije. Međutim, polumesec na pravoslavnom krstu nema veze sa islamom, pošto je u Vizantiji korišćen još u VI veku. Islam se pojavljuje kasnije (u VII veku) i kao svoj simbol polumesec muslimani počinju koristiti u HII veku. „Polumesec“ na dnu pravoslavnog krsta predstavlja „jasle“ ili „kolevku“ i ima više simboličkih značenja. Pre svega, to je simbol rođenja i utelovljenja Hristovog – podsećanje da je Gospod, pre nego što je postradao na krstu, došao u svet kao dete. Tako se povezuje početak i kraj Hristovog zemaljskog života – kolevka i krst. Osim toga, to je „kolevka spasenja“, jer se kroz Hrista rodilo novo doba za čovečanstvo, te simbolizuje sidro nade. U Poslanica Svetog Apostola Pavla Jevrejima se navodi da krst za dušu hrišćanina predstavlja nadu, „kotvu duše, čvrstu i pouzdanu“ (6,19).
ZVONIK Banjalučki hram krasi karakteristični ruski – šatorski zvonik, koji ima visok i šiljast krov, oblika kupe i podseća na šator. Svojom visinom i oblikom zvonici simbolizuju vezu između zemlje i neba, predstavljajući težnju vernika ka uzvišenom i božanskom. Grade se uz zapadni deo crkve, bilo pričvršćeni uz glavnu građevinu ili kao odvojena struktura, što je slučaj sa banjalučkim srpsko-ruskom hramom koji je veznim delom (suvenirnicom) povezan sa zapadnim delom hrama. Na zvoniku postoje i četiri časovnika.
Svih pet zvona (različitih veličina) odlivena su u jednoj od najpoznatijih svetskih livnica Grasmajer (Grassmayr) iz Inzbruka (Austrija), porodičnoj firmi Grasmajer, osnovanoj 1599. godine, na čelu koje je sada Johanes Grasmajer iz 14 kolena porodice koja održava ovu tradiciju već šesto stoleće i čija se zvona nalaze u više od 100 zemalja na svim kontinentima. Pored duge porodične tradicije i tajni zvonolivenja, koje se prenose sa kolena na koleno, ova livnica uspeva da odlično spoji stare tehnike sa modernim inovacijama, zbog čega su njihova zvona cenjena kao izuzetna umetnička i zanatska dela koja odlikuje jedinstven zvuk bogate harmonije.
Darodavci po jednog zvona za banjalučki hram su pet pojedinaca (sa porodicom) iz Banjaluke. Na svakom od pet zvona je tekst o priložniku (darodavcu) i grb Srpske crkve, te ikona Hristova (na najvećem zvonu – težine 2.640 kg), ikona Bogorodice (1.300 kg), ikona Svetog Save (770 kg), ikona Svetog ruskog cara Nikolaja Romanova (540 kg) ikona Svetog Serafima Sarovskog i Svetog Sergija Radonješkog (325 kg). Fond za podršku hrišćanske kulture i nasleđa iz Moskve je darodavac svih 11 krstova – šest velikih (jedan za veliku, četiri za manje kupole, jedan za zvonik) i pet manjih krstova (tri na ulaznim vratima u hram i po jedan na ulaznim vratima u suvenirnicu i duhovno-kulturni centar).
Krstovi na kupolama i zvoniku čine i najviše tačke hrama. Banjalučki srpsko-ruski hram dostiže visinu od 48,97 metara sa zvonikom na čijem je vrhu krst visine 4,3 metara. Najviša tačka velike kupole je 43,2 metara (sa krstom visine 7 metara), a četiri manje kupole 31,95 metara na vrhu kojih su krstovi visine 4,33 metra.
Istovremeno sa završetkom srpsko-ruskog hrama Preobraženja Gospodnjeg privode se kraju i radovi na Duhovno-kulturnom centru koji se nalazi na obodu kružnom trga iza oltarskog dela hrama. Pravilnog je lučnog oblika, dimenzija 37 h 15,5 m, spratnosti Po+P+4+Pk i ukupne bruto površine 3.373,7 m² (neto korisna površina 2.890,9). Ujednačene je visine kao i susedni stambeno-poslovni objektima koji se nalaze na obodu kružnog trga. On ima i funkciju pratećeg verskog objekta (parohijskog doma) pa su u njemu predviđeni raznovrsni sadržaji u skladu sa potrebama korisnika. Između ostalog, tu će biti: sala za vernike sa čajnom kuhinjom, velika sala za sastanke sa mogućnošću pregrađivanja i multifunkcionalnosti, sedam učionica namenjene za razne obuke i predavanja, biblioteka, muzej, arhiv i nekoliko stanova.
Posle prve liturgije hram je uključen u redovan liturgijski život, a uporedo sa tim radiće se unutrašnje uređenje hrama: živopisanje (oslikavanje zidova i svoda), postavljanje ikonostasa i uređenje oltara, ugradnja kamenih podova, polijeleja (velikih lustera), ornamentike i slično. Danas Banjaluku krasi jedan od najlepših hramova urađen u stilu drevnoruskog crkvenog neimarstva koji je vekovima ukrašavao moskovski Kremlj. On je i najzapadniji hram sagrađen u ruskom stilu, a u sredini gde živi većinski pravoslavni narod, koji će sigurno doprineti daljem učvršćivanju veze dva bratska naroda i dve sestrinske crkve i biti zalog boljitku nas i naših potomaka.
