Odlazak s vlasti mađarskog premijera Viktora Orbana posle 16 godina izazvao je lavinu reakcija u Evropi, ali i u svetu zbog podrške koju je dobio od aktuelne američke administracije. Iako su predizborne ankete davale prednost stranci Tisa i lideru Peteru Mađaru, za mnoge predstavlja iznenađenje razlika sa kojom je Orbanov Fides izgubio. Analitičari ističu da je Orban u kampanji isticao spoljne pretnje, a da to kod građana više „nije pilo vodu“. Osim toga, ističu i da je ovo poraz američkog intervncionizma u izbore u zemljama EU.
Stručnjaci i mediji danas analiziraju uzroke Orbanovog poraza, odnosno Mađarov “recept” za pobedu. BBC u svom tekstu ocenjuje da, ono je ono što je Viktor Orban radio tokom decenije i po na vlasti bio “eksperiment” koji ni on sam nije znao kako da nazove – “neliberalna demokratija” je zvučalo suviše negativno.
Kako se ističe, njegovi američki prijatelji su to voleli da zovu “nacionalni konzervativizam”, što zvuči bolje, ali nije sasvim tačno, jer je za razliku od većine konzervativaca, Orban bio buntovnik i terao je inat mejnstrimu i briselskim birokratama.
“Bio im je trn u oku, ali kad god bi oni uzvratili udarac, on bi to preokrenuo u svoju korist”, navedeno je.
Kako piše BBC, Orban se predstavljao kao “antiglobalista”, a u Mađarsku je pozivao nemačke proizvođače automobila, kao i kineske i južnokorejske fabrike baterija za električna vozila. Slikao se kao zaštitnik nacionalnog suvereniteta, ali je odbijao da stane u odbranu ukrajinskog suvereniteta protiv Rusije.
“Grmeo je protiv imigracije, dok je tiho podsticao doseljavanje radnika iz Šri Lanke, sa Filipina, iz Ukrajine i Turske kako bi radili u njegovim novim fabrikama. Ulagao je ogroman novac podstičući parove da imaju više dece, ali je do 2025. godine stopa fertiliteta pala na 1,31 – što je ista brojka koju je nasledio od socijalista 2010. godine”, piše u tekstu.
Osim toga, ističe se i način na koji je brzo priznao poraz nastupajući kao zastupnik principa da „pobednik uzima sve“ – a upravo tako se i ponašao dok je bio na vlasti.
Kako ocenjuje BBC, Peter Mađar ga je porazio jer je proklamovao inkluzivnu, manje isključivu nacionalnu politiku, a možda pre svega, zato što su Mađari bili iscrpljeni stalnim konfliktima.
“Nije im se dopadalo ni to što su bogati postajali još bogatiji, siromašni još siromašniji, dok se srednja klasa smanjivala. Orban je često dobijao svoje bitke, ali je njegov narod želeo mir i tišinu. Želeli su normalnu državu, ali državu koja ima svoj glas”, navedeno je u tekstu dopisnika iz Budimpešte Nika Torpa.
„Poraz američkog intervenisanja u izbore“
Pred izbore u Mađarskoj upečatljiva je bila podrška koju je Orbanu pružala aktuelna američka vlast na čelu sa Donaldom Trampom. Profesor Fakulteta političkih nauka u Zagrebu Dejan Jović smatra da je poraz Fidesa zapravo poraz ideje američkog, odnosno trampističkog intervenisanja u izbore u zemljama EU, a s ciljem slabljenja Unije.
“Ojačana nakon promjena u Mađarskoj, EU ostaje primjer strukturiranog poretka utemeljenog na demokratskim vrijednostima. Istodobno, bilo bi pogrešno tu šansu ‘prokockati’ time što će se – umjesto jačanja EU – naglasak staviti na nastavak rata u Ukrajini. Bilo bi važno i da se ne odustane od transformacije modela odlučivanja u EU”, napisao je Jović na društvenoj mreži X.
Dodao je i da se nada da će srpsko-mađarski odnosi nastaviti da se pozitivno razvijaju.
“Možda nakon sličnih promjena u Srbiji – ako do njih dođe. Ili bez njih – premda će to biti teško, zbog velike (za srpske interese prevelike) bliskosti između Vučića i Orbana. Što se tiče Hrvatske: promjene su nova šansa za popravljanje odnosa, premda: treba malo sačekati”, napisao je Jović.
„Biti na vlasti ima prednosti, ali to se može pretvoriti u teret“
Portal Politiko piše da je Orban pogrešno procenio svoje biračko telo tako što se obrušio na EU i Ukrajinu.
“Biti na vlasti ima svoje prednosti, naročito kada se one bezobzirno koriste za manipulaciju sistemom, ali to se može pretvoriti i u težak teret. Za Orbana je na ovim izborima bilo upravo tako. Birači su bili nemirni i sve umorniji od njega i njegove vladajuće partije Fides, koju su povezivali sa klijentelizmom i korupcijom koji doprinose potapanju ekonomije”, piše u tekstu.
Kako se dodaje, Orban se odlučno držao scenarija koji je koristio tokom prethodna tri izborna procesa, prikazujući sebe kao jedinog čoveka sposobnog da zaštiti mađarske interese i prizivajući spoljne pretnje.
“Međutim, geopolitičko zastrašivanje više nije pilo vodu. Bili su to izbori o osnovnim životnim pitanjima”, piše Politiko.
Ističe se i da je Orbanova pogrešna procena biračkog tela pomogla njegovom izazivaču Peteru Mađaru da nadoknadi nepravednu prednost koju je premijer sebi obezbedio prekrajanjem izbornih jedinica, kontrolisanim medijskim prostorom i kupovinom glasova.
Klasičan primer „kritičnih izbora“
Orbanov poraz izazvao je pažnju i u Hrvatskoj, a HRT je ocenio to kao važan politički zaokret koji su doneli najvažniji izbori u EU ove godine.
Jakov Žižić s Hrvatskog katoličkog sveučilišta je rekao da je ono što se juče dogodilo u Mađarskoj klasičan primer onoga što se u politikologiji zvou kritični izbori.
“Kritični izbori su izbori koji nizom svojih odrednica bitno odudaraju od prethodnih izbora. Karakteriše ih veliki odziv birača, promene u biračkom svrstavanju i posledično imamo smenu vladajuće stranke”, rekao je.
Ističe da je jedan od razloga za to i način na koji se mađarska opozicija prilagodila izbornom sistemu.
“Ako se pogleda mađarska struktura budućeg saziva parlamenta tu nema nijedne stranke od centra prema levici. Sve stranke su centar prema desnici. Mađarska leva i liberalna opozicija je strateški odustala od učešća na izborima kako bi Tisa osvojila jednomandatne izborne jedinice, i to je razlog za ovakvu nadmoćnu pobedu Tise”, rekao je.
Podsetimo, posle 16 godina na vlasti sinoć je mađaraski premijer Viktor Orban priznao poraz na parlamentarnim izborima dok su preliminarni rezultati pokazivali da opoziciona Tisa, predvođena Peterom Mađarom, sa 138 mandata ima nedostižnu prednost i dvotrećinsku većinu u parlamentu.
